Hướng nghiệp – điểm nhấn quan trọng trong phát triển nguồn nhân lực

Con người Việt Nam chính là nhân tố cốt lõi để đất nước phồn thịnh, để đất nước bay lên như khát vọng của cả dân tộc. Đã đến lúc chúng ta không thể giàu lên mãi bằng than đá, bằng dầu mỏ, mà chúng ta phải làm giàu bằng năng lực trí tuệ, bàn tay, khối óc của con người Việt Nam. Vậy chúng ta đã chuẩn bị gì và phải làm gì cho đội ngũ nhân lực tiềm năng của Đất nước?

Bài tham gia diễn đàn "trách nhiệm gia đình và chất lượng giáo dục"

Chúng ta đang tiến dần từng bước để thực thi cam kết WTO đầu tư cho nguồn nhân lực. Chúng ta cũng đã cam kết hợp tác với các đối tác trong APEC về nguồn nhân lực. Chừng đó có lẽ cũng đủ để hiểu một điều: Con người Việt Nam chính là nhân tố cốt lõi để đất nước phồn thịnh, để đất nước bay lên như khát vọng của cả dân tộc. Và điều đó cũng có nghĩa là mỗi con người cũng là trung tâm của sự phát triển và cần phải được phát triển toàn diện và phát huy tối đa khả năng sáng tạo.

Sẽ thật không sai khi nói rằng, đã đến lúc chúng ta không thể giàu lên mãi bằng than đá, bằng dầu mỏ, mà chúng ta phải làm giàu bằng năng lực trí tuệ, bàn tay, khối óc của con người Việt Nam.

Bước chân qua ngưỡng cửa WTO, là bước chân vào một thế giới “đang dần được căng phẳng”, chúng ta đang dần trở thành những “công dân toàn cầu” theo đúng nghĩa của nó. Vậy chúng ta đã làm gì để định hướng và phát triển nguồn nhân lực của mình? Chúng ta đã quan tâm đến hoạt động hướng nghiệp cho nguồn nhân lực tiềm năng ấy đến đâu?

Hướng nghiệp là định hướng phát triển con người trong nghề nghiệp để con người đó có khả năng phát triển bản thân một cách tốt nhất, đóng góp toàn diện nhất cho gia đình, xã hội.

Trên thế giới, để hướng đến một nền kinh tế tri thức, một xã hội tri thức vào năm 2010, châu Âu đã đề ra những mục tiêu Lisbon 2000, theo đó hướng nghiệp được đặt lên hàng đầu trong chính sách giáo dục của mình.

Để có những công dân toàn cầu tốt nhất, Singapore - quốc gia trong khu vực với hơn 40 năm lịch sử, cũng là 40 năm của 3 giai đoạn phát triển của lịch sử hướng nghiệp của quốc gia này- đã hướng đến phát triển con người một cách toàn diện mọi khả năng của công dân ngay từ trên ghế nhà trường tiểu học, để công dân của họ có thể đi bất cứ nơi đâu mà tài năng của họ được phát triển trong kỷ nguyên của toàn cầu hóa này. Mục tiêu đó không phải có được trong ngày một ngày hai, mà họ đã phải trải qua một quá trình phát triển, từ thử nghiệm đến rút kinh nghiệm rất nhiều lần.

Ở Việt Nam, hoạt động hướng nghiệp không phải không có, nhưng chưa thực sự đi vào chiều sâu và chưa thực sự hữu ích cho những ai cần đến nó. Điều này chủ yếu xuất phát từ nguyên nhân chúng ta chưa thực sự hiểu đúng và hiểu một cách toàn diện về hướng nghiệp. Những nhận định chưa thực sự đầy đủ về hướng nghiệp có thể chia làm 4 nhóm như sau: 

Hướng nghiệp là hướng đối tượng được hướng nghiệp theo một nghề nhất định

Thực chất, hướng nghiệp không chỉ là đơn thuần là định hướng nghề nghiệp, là chỉ dẫn cho mỗi cá nhân đi theo một nghề nghiệp định trước và theo đuổi nghề nghiệp đó suốt cuộc đời. Hướng nghiệp phải được hiểu là tạo điều kiện để cá nhân đó khám phá và phát huy những năng lực của bản thân để đóng góp tốt nhất cho xã hội trong khả năng có thể trong quá trình lao động của mình.

Hướng nghiệp tốt sẽ tạo điều kiện cho mỗi cá nhân được thử sức mình và khám phá năng lực bản thân ở những lĩnh vực khác nhau mà cá nhân đó có tiềm năng đóng góp tốt dựa trên những yếu tố như sở thích, cá tính, khả năng kết hợp với những kỹ năng, nền tảng học vấn được đào tạo ở trường học và trong quá trình lao động.

Những sai lầm trong việc hiểu về hướng nghiệp đã khiến không ít những trẻ em bị bỏ qua năng khiếu và không phát triển được khả năng của mình một cách tốt nhất, không ít em hầu như không có tiếng nói trong quyết định ngành nghề theo học hoặc công việc mà mình sẽ làm. Điều này về lâu dài dễ dẫn đến sự nhàm chán, bất mãn trong công việc và hạn chế khả năng sáng tạo, khám phá bản thân và hạn chế sự đóng góp cho xã hội.

Thông tin hướng nghiệp là cung cấp thông tin về trường và ngành nghề đào tạo 

Những thông tin về trường nào dạy ngành gì, thi khối nào, hay chọn trung tâm đào tạo, dạy nghề nào về thực chất chỉ mới là những thông tin bề nổi. Thông tin hướng nghiệp cần phải hiểu ở một phạm vi rộng hơn đó là thông tin về các ngành nghề, các nghề nghiệp gồm cả những nghề nghiệp mới xuất hiện, thông tin thị trường lao động (nhu cầu tuyển dụng trên thị trường, mức lương, phân bố lao động ở các vùng miền), thông tin cung cấp và hướng dẫn hoàn thiện kỹ năng quản lý công việc và sự nghiệp của mình trong một thế giới việc làm đầy thách thức, thông tin về các khóa học, khóa đào tạo để bổ sung và hoàn thiện kiến thức, kỹ năng. 

Để có một khối lượng thông tin đồ sộ, toàn diện như vậy, Nhật Bản đã phải phối hợp nhà trường và doanh nghiệp với các bộ, ngành để đưa ra những thống kê chính xác và liên tục được cập nhật. Một ban chuyên trách hướng nghiệp ở các trường làm nhiệm vụ cung cấp thông tin cho học sinh, sinh viên.

Vương quốc Anh thì thành lập các trung tâm, tổng đài tư vấn với nguồn số liệu và thông tin cập nhật hàng tháng từ trả lời những câu hỏi từ đơn giản đến phức tạp về các khóa học- khoảng hơn 600000 khóa, tư vấn về quản lý thời gian, tổ chức cuộc sống như điều kiện chăm sóc con trẻ, nguồn tài chính để đảm bảo người dân của họ có thể theo đuổi một chế độ học tập suốt đời. Người dân cũng có thể tiếp cận nguồn thông tin khổng lồ này từ website.

Hướng nghiệp có phải chỉ là dành cho học sinh trung học, sinh viên đại học?

Quan điểm hướng nghiệp chỉ là dành cho học sinh trung học, sinh viên đại học rõ ràng là chưa đầy đủ, nhất là trong một xã hội mà việc đào tạo cơ bản ở trường trung học, đại học hay cao đẳng là chưa đủ để có thể làm việc tốt nhất. Không chỉ hướng tới học sinh trung học, sinh viên đại học, các trường dạy nghề mà mọi công dân đều có quyền được định hướng nghề nghiệp, được cung cấp thông tin đầy đủ để có thể lao động một cách tốt nhất và có cơ hội hoàn thiện bản thân.

Để đảm bảo tất cả người dân đều có quyền bình đẳng trong hướng nghiệp, châu Âu đã xác định những đối tượng chính trong chương trình hướng nghiệp của mình là: Nhóm 1: thanh, thiếu niên ở trường học và những người có nguy cơ thất nghiệp cao; Nhóm 2: người trưởng thành, bao gồm những người đang làm việc, những người thất nghiệp, trung niên; Nhóm 3: nhóm khiếm khuyết trong xã hội.

Rõ ràng, việc xác định phân nhóm này sẽ khiến hoạt động hướng nghiệp có chiều sâu  và hiệu quả hơn với từng đối tượng cũng như tạo ra cơ hội bình đẳng như nhau cho mọi công dân trong xã hội. Điều đó cũng giúp mỗi công dân ý thức hơn về nghề nghiệp của mình, luôn nỗ lực vươn lên trên con đường học vấn và thoát khỏi sự bị động, hoạt động kém hiệu quả.

Hướng nghiệp  cũng không chỉ là trách nhiệm, công việc của cha mẹ hay nhà trường

Thông thường ở ta, việc hướng nghiệp chủ yếu là vai trò của cha mẹ, và cha mẹ là người có ảnh hưởng quan trọng nhất trong quyết định ngành nghề và công việc của con cái. Việc hướng nghiệp ở trường học chưa thực sự phát huy hiệu quả, thông tin còn quá sơ sài và tản mát, giáo viên chưa thực sự là một người hướng nghiệp có hiệu quả cho học sinh, sinh viên. Điều này một phần là do khả năng tiếp cận thông tin về thị trường lao động của giáo viên nói chung còn rất hạn chế.

Mặt khác, chúng ta nói đến hiện tượng doanh nghiệp kêu ca về chất lượng sinh viên, thiếu kỹ năng, thiếu kinh nghiệm và gần như phải đào tạo lại từ đầu. Khoảng cách này là do chúng ta thiếu đi một sự hợp tác hiệu quả giữa doanh nghiệp và nhà trường trong hướng nghiệp cho học sinh, sinh viên. Học sinh, sinh viên không thực sự hiểu nhà tuyển dụng cần gì ở mình và mình cần hoàn thiện những kỹ năng năng nào hay phải tích lũy những kinh nghiệm gì để đáp ứng được nhu cầu của của nhà tuyển dụng tiềm năng.

Thực chất, để có chiều sâu và phù hợp với yêu cầu thực tế của nền kinh tế, hướng nghiệp phải là công việc của toàn xã hội, trong đó phải có sự phối hợp tốt trong hướng nghiệp giữa gia đình và nhà trường và giữa nhà trường với các cơ quan, doanh nghiệp để hướng hoạt động đào tạo đi liền với thực tế của thị trường lao động và cũng để các em có sự chuẩn bị nhất định trong giai đoạn chuyển từ đi học sang đi làm.

Để thực hiện tốt việc hướng nghiệp, các quốc gia trên thế giới đã hình thành đội ngũ hướng nghiệp chuyên nghiệp từ rất sớm. Điều này cho thấy mối quan tâm về hoạt động hướng nghiệp không chỉ còn là quan tâm của riêng gia đình hay nhà trường mà nó là mối quan tâm chung của xã hội, là một phần quan trọng không thể thiếu trong chính sách phát triển nguồn nhân lực cho mỗi quốc gia.

Không chỉ kết hợp nội dung hướng nghiệp này trong chương trình học, hướng dẫn thông tin hướng nghiệp, việc triển khai một đội ngũ chuyên nghiệp và một hệ thống đánh giá chất lượng của đội ngũ này đã xuất hiện nhiều năm nay ở các nước phát triển như Mỹ, các quốc gia trong liên minh châu Âu.

Ngay quốc gia láng giềng của chúng ta, Trung Quốc, để hoạt động hướng nghiệp thực sự có hiệu quả, Chính phủ Trung Quốc đã phải hoàn thiện nghiên cứu của mình về giáo dục đào tạo và đặc biệt là hướng nghiệp, tổ chức các hội thảo quốc tế có sự tham gia của nhiều chuyên gia hướng nghiệp trong và ngoài nước. Hội thảo quốc tế về hướng nghiệp đầu tiên được tổ chức ở nước này vào năm 1999.

Những thiếu sót trong cách nhìn nhận về hướng nghiệp đã và sẽ tiếp tục để lại những hậu quả không nhỏ. Không ít học sinh chọn thi đại học theo phong trào mà không hiểu mình sẽ làm gì, không ít sinh viên tốt nghiệp đại học mà cũng không hiểu mình đã chọn đúng ngành hay chưa, hay cũng không biết thực sự mình thích gì. Cũng không ít học sinh thay vì có thể trở thành những người thợ giỏi lại phải cố gắng đeo đuổi 4 năm đại học không hiệu quả chỉ vì cha mẹ các em muốn như vậy.

Đã đến lúc phải thay đổi cách nhìn nhận về đào tạo và nhiệm vụ của hướng nghiệp. Nó phải được thực thi có hiệu quả để mang lại những kết quả thực tiễn trong việc đào tạo ra một thế hệ được sống và cống hiến theo năng lực và khát vọng của chính mình.

Có thể thấy, chúng ta không còn nhiều thời gian mà phải sớm bắt tay vào cải cách hoạt động hướng nghiệp về lượng và về chất. Từ kinh nghiệm của các nước phát triển và những nước mới nổi đang tập trung đầu tư cho giáo dục nói chung, và cho hướng nghiệp nói riêng, có thể đề xuất những ý tưởng sau nhằm tạo ra một sự thay đổi về chất thực sự cho hoạt động hướng nghiệp của Việt Nam.

Trước tiên, chúng ta phải xác định rõ ràng định hướng và quan điểm của mình về chính sách cho nguồn nhân lực quốc gia và hướng nghiệp:

Thứ nhất, định hướng phát triển con người rõ ràng và tuyên truyền những mục tiêu và định hướng đó trong xã hội. Chúng ta phải trả lời chính xác chúng ta muốn có những chủ nhân tương lai của đất nước như thế nào, đó phải là những công dân được phát triển toàn diện về khả năng, được hưởng một nền giáo dục tiên tiến hiện đại, là những công dân yêu nước, am hiểu văn hóa và truyền thống dân tộc, những công dân có kỹ năng làm việc và kỹ năng sống tốt nhất trong một môi trường toàn cầu, biết bảo vệ, giữ gìn những giá trị tinh hoa dân tộc.

Thứ hai, phải xác định rõ, quyền được hướng nghiệp là quyền của mọi cá nhân ở mọi thời điểm trong cuộc sống và hướng nghiệp cho công dân là trách nhiệm của cả gia đình, nhà trường, xã hội.

Tiếp sau đó là triển khai nhanh chóng những công việc cần làm:

Thứ nhất, nâng cao nhận thức của giáo viên về vai trò của người thầy giáo trong hoạt động hướng nghiệp cho học sinh, sinh viên. Để làm được điều này, phải có một cơ chế cung cấp thông tin và đào tạo kỹ năng có hiệu quả cho các giáo viên, nhằm lồng ghép những nội dung của hướng nghiệp vào chương trình giảng dạy một cách tốt nhất.

Thứ hai, xây dựng một hệ thống thông tin động, được cập nhật liên tục để học sinh, sinh viên nói riêng và mọi công dân đều có thể tiếp cận về thị trường lao động, về các ngành nghề, về đào tạo những kỹ năng cơ bản. Những thông tin này có thể được truyền tải theo nhiều kênh khác nhau: qua ấn phẩm, qua website, qua điện thoại.

Thứ ba, tiến tới đào tạo đội ngũ hướng nghiệp chuyên nghiệp, nhằm mở rộng khả năng tiếp cận với dịch vụ hướng nghiệp của mọi người dân.

Thứ tư, tăng cường hợp tác quốc tế và tiếp thu công nghệ mới trong hướng nghiệp, nhằm nâng cao chất lượng của hoạt động hướng nghiệp thông qua học hỏi kinh nghiệm.

Để có những thế hệ người Việt hiểu được mình đang đứng ở đâu, cần làm gì cho bản thân, cho đất nước, chúng ta cần phải trang bị cho các em những kiến thức, kỹ năng để khám phá và hoàn thiện bản thân, cũng như để hiểu được mình có những giá trị gì và làm thế nào để phát huy để trở thành những giá trị ấy và thiết nghĩ, hướng nghiệp cần phải đóng một vai trò quyết định trong công cuộc ấy.

Theo Nguyễn Đặng Tuấn Minh, Hà Nội - Vietnamnet.vn

Ý kiến bạn đọc__________________________________________________________________________